Over het vakmanschap van de onderwijskundig ontwerper; Ron Wolsleger

Door Ron Wolsleger

“If you think it’s expensive to hire a professional, wait until you hire an amateur.”

Wie de gangen door een gemiddelde organisatie loopt, ziet ze overal: goedbedoelende trainers, coaches en adviseurs die met aanstekelijk enthousiasme workshops aanbieden over groei, effectiviteit of leiderschap. Vaak hebben ze charisma en een rugzak vol werkvormen, en beloven ze in een middag de cultuur te transformeren. Soms noemen ze zichzelf ‘onderwijskundige’, maar bij nadere beschouwing blijkt het vakmanschap vooral te bestaan uit anekdotes en een PowerPoint.

Dat klinkt misschien cynisch, maar het is niet mijn bedoeling om mensen met goede bedoelingen onderuit te halen. Een EHBO’er kan immers levens redden wanneer het erop aankomt. Alleen: wie een openhartoperatie wil laten uitvoeren, kiest liever voor een chirurg. En wie het lerend vermogen van een organisatie wil versterken, heeft meer nodig dan een EHBO’er met een cursus ‘train-de-trainer’. Dan is een onderwijskundig ontwerper nodig.

Een vak waarin analyse, ontwerp, uitvoering en evaluatie elkaar opvolgen. Waarin de vraag achter de vraag wordt blootgelegd. Waarin de context — de strategie, de cultuur, de werkprocessen — leidend is. Een onderwijskundig ontwerper stelt vragen die amateurs niet stellen: wat moeten mensen straks precies kunnen en waarom? Wat maakt dat ze dat nu nog niet doen? Welke belemmeringen zijn cultureel, structureel of psychologisch?

Het verschil tussen een amateur en een professional wordt hier zichtbaar. Waar de amateur meteen begint met het ontwerpen van een training of e-learning, neemt de professional een stap terug en kijkt naar het grotere plaatje. En dat plaatje is vaak verrassend complex.

Neem het corporate curriculum, een begrip dat Joseph Kessels introduceerde. Dat curriculum omvat niet alleen formele trainingen, maar ook informeel leren op de werkplek, mentoring, kennisdeling, experimenten en reflectie op fouten. Het corporate curriculum beschrijft alle leerprocessen — bewust en onbewust — die bijdragen aan de strategische doelen van een organisatie. Een onderwijskundig ontwerper kijkt dus niet alleen naar ‘hoe leren mensen?’, maar ook: wat leren ze, van wie, op welke plek, met welke middelen en hoe sluit dat aan op waar de organisatie naartoe wil?

Die brede blik vraagt om een methodisch kader. Het Achtveldenmodel van Kessels & Smit is zo’n kader. De acht velden — van doelstellingen en leerinhouden tot werkvormen, media, begeleiding en cultuur — helpen de onderwijskundige alle factoren in balans te brengen. Alleen een mooi programma maken vol creatieve werkvormen is niet genoeg: zonder aandacht voor cultuur en randvoorwaarden beklijft het niet. Alleen een technologisch platform aanbieden is niet genoeg: zonder begeleiding en evaluatie werkt het niet.

Dit alles vraagt om een scherp oog voor zowel details als samenhang. De klassieke literatuur van Romiszowski, bijvoorbeeld Designing Instructional Systems, benadrukt dat effectieve leerinterventies altijd ingebed zijn in de context: wat werkt in de ene organisatie, werkt niet per se in de andere. Hij beschrijft het leerproces als een iteratief spel van analyseren, ontwerpen, testen en bijstellen — precies de manier waarop een vakman te werk gaat.

Toch zien we dat organisaties vaak kiezen voor de snelle, goedkope oplossing. Een e-learning hier, een workshop daar, een dagje teambuilding in een bos. De schade van zo’n aanpak blijft soms onzichtbaar, maar is reëel: verspilling van tijd en geld, frustratie bij medewerkers en een cynische houding tegenover leren. Het is alsof je een EHBO’er laat opereren: in het beste geval overleeft de patiënt, in het slechtste sterft hij langzaam.

Wie echt wil bouwen aan het lerend vermogen van een organisatie, kiest voor een professional. Een onderwijskundig ontwerper ontwerpt geen kunstje, maar een duurzaam leerproces. Hij of zij helpt een cultuur creëren waarin mensen leren in en van hun werk, waarin leiders leren hoe ze leren kunnen ondersteunen, waarin leerprocessen strategisch verankerd worden. Een organisatie die dat serieus neemt, wordt wendbaarder, creatiever en effectiever.

Leren is een vak. En leren ontwerpen is óók een vak. Het is tijd dat we dat opnieuw erkennen. Want goedbedoelde amateurs kunnen soms een wond verbinden, maar wie het hart van een organisatie wil raken en herstellen, laat dat liever over aan iemand met een scalpel in plaats van een pleister.